په‌یماننامه‌ی له‌ناوبردنی هه‌موو چه‌شنه هه‌ڵاواردنێک دژبه ژنان – سیداو CEDAW

 Convention on the Elemination of All forms of Discrimination against Women (CEDAW)

  Kurdish translation

UN Committee on the Elimination of Discrimination against Women (CEDAW)  adopts a new General Recommendation on gender-based violence against women  - News
UN WOMEN=Communications Assistant

پێشه‌کییه‌ک بۆ وه‌ڕگێڕانی کوردی:

کۆڕی گشتیی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان له سەد و حەوتە‌مین کۆبوونه‌وه‌ی خۆی له ڕۆژی ١٨/١٢/١٩٧٩دا به په‌سەند کردنی ئه‌م په‌یماننامه‌یه هه‌نگاوێکی گرینگی هه‌ڵگرت به‌ره‌و وه‌دیهێنانی مافی یه‌کسان بۆ ژنان و پیاوان و هه‌روه‌ها بۆ به‌گژداچوونیی هه‌موو چه‌شنه سته‌مێک له دژی ژنان. ئه‌م په‌یماننامه‌یه هه‌موو بواره‌کانی ژیانی ئابووریی، کۆمه‌ڵایه‌تیی، سیاسیی ‌و فه‌رهه‌نگیی ده‌گرێته‌وه‌ و زۆر به‌ وردیی چووه‌ته ناو هه‌موو که‌لێن و قوژبنی کۆمه‌ڵگاوه‌ و ده‌ستی خستووه‌ته سه‌ر ئه‌و شوێنانه‌ی وا په‌یوه‌ستن به مافی ژنانه‌وه؛ یان باشتره بگوترێت ئه‌و شوێنانه‌ی وا بێمافیی ژنانی تێدا شاردراوه‌ته‌وه.

له ڕوانگەی ئه‌م په‌یماننامه‌یه‌وه بۆمان ده‌رده‌که‌وێت ئه‌و دیارده نگریسانه‌ی که دونیای ئه‌وڕۆ له‌گه‌ڵیان ده‌سته‌ویه‌خه‌یه، کاردانه‌وه‌یان به‌ پله‌ی یه‌که‌م له‌سه‌ر ژنانه. شه‌ڕ، کوشتار، هه‌ژاریی، نه‌خوێنده‌واریی، دواکه‌ۆتوویی، ئاواره‌یی‌ و بێ خانه‌ولانه‌یی، له‌شفرۆشیی‌ و کاری تاقه‌ت پڕووکێنی منداڵان، نه‌خۆشییه ‌کوشنده‌کان و له‌وانه ئه‌یدز، ئیلفلیج بوون و مردنی منداڵانی ساوا، ته‌نانه‌ت په‌ککه‌وته‌یی و بێ ده‌ره‌تانیی پیاوانیش قورساییه‌که‌ی له‌سه‌ر شانی ژنانه.

به‌ڵام که‌م نین ئه‌و بڕیارنامه، به‌ڵگه‌نامه، ڕێککه‌وتننامه ‌و هی‌تریش که له‌لایه‌ن نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان و یان ناوه‌نده نێونه‌ته‌وه‌یی و جیهانییه‌کانی دیکه‌وه ده‌رچوون و لێواولێون له وشه‌ی بریقه‌دار ‌و مزگێنیده‌ر کە ئاسۆی گه‌ش و ڕووناک بۆ داهاتووی مرۆڤایه‌تیی ده‌ستنیشان ده‌که‌ن! ئه‌ی کوا ئەو به‌هه‌شته و ئه‌ی بۆچی ئه‌م هه‌موو ده‌رد و مه‌ینه‌تیی ‌و هه‌ژاریی و ماڵوێرانییه؟
دانانی یاسا، په‌یماننامه و له‌م چه‌شنه بڕیارانه هه‌نگاوی یه‌که‌مه. گرینگترین هه‌نگاو ڕێگا خۆشکردنه بۆ جێبه‌جێ بوون و به‌ کرده‌وه به‌ڕێوه ‌بردنییان. هه‌ر بۆیه زۆر سه‌رنجڕاکێش ده‌بێت بزانین ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌م په‌یماننامه له وڵاتانی جۆراوجۆر و به‌ تایبه‌ت له‌و وڵاتانه‌ی کوردی تێدا ده‌ژین چۆن بووه. ئه‌مه‌ش پێویستی به هه‌ڵسه‌نگاندنێکی تایبه‌تیه که له‌م سه‌ره‌تایه‌دا ناگونجێت‌. هه‌ر ئه‌وه‌نده بڵێم که وڵاتانی سوید ‌و کووبا له مانگی سێی ساڵی ١٩٨٠دا یه‌که‌مین و به‌حره‌ین له مانگی شه‌شی ٢٠٠٢دا دوایین ده‌وڵه‌ته که به‌م په‌یماننامه‌وه په‌یوه‌ست بوون.[ هەتا ساڵی ٢٠٢٢ ئەم وڵاتانە پەیوەست نەبوون: سۆمالی، سوودان، ئەمریکا، کۆماری ئیسلامی ئێران، ڤاتیکان!]

ئه‌م وه‌رگێڕانه له ده‌قه ئینگلیزییه‌که‌یه‌وه کراوه به ‌کوردیی و له‌گه‌ڵ ده‌قی فه‌رانسه، سوئێدی و دوو وه‌ڕگێڕانی فارسییدا به‌راورد کراوه. کاتێک که خه‌ریکی ئه‌م وه‌رگێڕانه بووم، گۆڤاری «ژنان» ژماره ۲ی زستانی ٢٠٠٢م بینی که ده‌قی په‌یماننامه‌که‌ی به‌ کوردیی تێدا بوو. وه‌رگێڕانه‌که له ده‌قی فارسییه‌که‌یه‌وه کراوه به ‌کوردیی‌ و سه‌ره‌ڕای خۆماندوو کردنی زۆر به‌داخه‌وه که‌موکووڕی زۆری تێدایه، چ له‌ ناوه‌رۆکدا و چ له‌باری زمانه‌وانییه‌وه. هه‌ڵبه‌ت خودی سه‌رچاوه فارسییه‌که‌ش به ‌به‌راورد له‌گه‌ڵ ده‌قه ئینگلیزییه‌که‌ی بێ‌ هه‌ڵه نییه. سپاس بۆ به‌ڕێز مه‌هاباد قه‌ره‌داغی که به‌سه‌ر وه‌رگێڕانه‌که‌دا چووه‌وه و سه‌رنج و پێشنیار و تێبینی به‌ نرخی هه‌بوو.
ئه‌حمه‌د ئه‌سکه‌نده‌ری       پاییزی 2002

Convention on the Elemination of All forms of Discrimination against Women (CEDAW)                                                         

به‌یماننامه‌ی له‌ناوبردنی هه‌موو چه‌شنه هه‌ڵاواردنێک دژبه ژنان


ده‌وڵه‌تانی ئه‌ندامی ئه‌م په‌یماننامه‌یه،

به‌ سه‌رنجدان له‌وه‌ی که به‌رنامه‌ی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان جارێکی دیکه‌ش جه‌خت له‌سه‌ر باوه‌ڕی خۆی به مافه‌ سه‌ره‌تاییه‌کانی مرۆڤ، به که‌رامه‌ت وبایه‌خی هه‌ر ئینسانێکی تاکه‌که‌س، به‌ مافی یه‌کسان بۆ پیاوان و ژنان ده‌کات،

به‌ سه‌رنجدان له‌وه‌ی که جاڕنامه‌ی مافی مرۆڤ جه‌خت له‌سه‌ر سه‌ره‌تای ناڕه‌وا بوونی هه‌ڵاواردن ده‌کات و ڕاده‌گه‌یه‌نێت که هه‌موو مرۆڤێک به‌ که‌رامه‌ت و مافی یه‌کسانه‌وه ‌و به ئازادی له‌دایک‌ ده‌بێت و هه‌موو که‌سێک بۆی هه‌یه له هه‌موو مافه‌کان و ئازادییه‌کانی که له په‌یماننامه‌که‌دا هاتووه، به‌بێ هیچ جیاوازیه‌ک و له‌وانه‌ش جیاواز بوون له‌سه‌ر بناغه‌ی جنس (ڕەگەز، زایەند) به‌هره‌مه‌ند بێت،

به ‌سه‌رنجدان له‌وه‌ی که وڵاتانی گرێدراو به بڕیارنامه‌کانی مافی مرۆڤ ئه‌رکی سه‌رشانیانه که مافی یه‌کسان بۆ ژنان و پیاوان دابین بکه‌ن بۆئه‌وه‌ی له هه‌موو مافه ئابووریی، کۆمه‌ڵایه‌تیی، مه‌ده‌نیی و سیاسییه‌کان به‌‌هره‌مه‌ند بن،

به‌ ڕه‌چاوکردنی ئه‌و په‌یماننامه نێونه‌ته‌وه‌ییانه‌ی که له ‌ژێر چاوه‌دێری نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان و ناوه‌نده پسپۆڕه‌کانیدا بۆ پێشخستنی یه‌کسانیی ماف له ‌نێوان ژنان و پیاوان گه‌ڵاڵه‌ کراوه،

هه‌روه‌ها به ‌سه‌رنجدانی بڕیارنامه‌کان، بانگه‌وازه‌کان و ڕاسپێری په‌سەندکراو له‌لایه‌ن نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان و ناوه‌نده پسپۆڕه‌کانی بۆ به‌ره‌وپێش بردنی یه‌کسانیی مافی پیاوان و ژنان،

نیگه‌ران له‌وه‌ی که سه‌ره‌ڕای ئه‌م به‌ڵگه‌نامه جۆراوجۆرانه، هه‌ڵاواردنی به‌ربڵاو دژ به‌ ژنان هێشتاش هه‌ر به‌رده‌وامه،

به‌ وه‌بیرهێنانه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی که هه‌ڵاواردن دژ به ژنان پێشێل کردنی سه‌ره‌تاکانی یه‌کسانیی ماف و ڕێزگرتن له که‌رامه‌تی ئینسانه، کۆسپێکه له‌ سه‌ر ڕێگای به‌شداریی کردنی ژنان شانبه‌شانی پیاوان له ژیانی سیاسیی، کۆمه‌ڵایه‌تیی، ئابووریی ‌و فه‌رهه‌نگیدا له‌ وڵاته‌که‌یان، ڕێگا ده‌گرێت له گه‌شه‌کردنی به‌ختیاریی کۆمه‌ڵگا و بنه‌ماڵه‌ و هه‌روه‌ها ئاسته‌نگ ده‌خاته‌ سه‌ر ڕێگای ژنان که به‌هۆی ئه‌وانه‌وه ناتوانن پڕاوپڕ و به‌هه‌موو تواناییه‌کانیانه‌وه له خزمه‌تی وڵاته‌که‌یان و مرۆڤایه‌تییدا بن،

به‌ نیگه‌رانیی له‌وه‌ی که له‌ کاتی هه‌ژارییدا، ئه‌وه ژنه که به‌ که‌مترین ڕاده ده‌ستی ده‌گات به بژیویی، ته‌ندروستیی، خوێندن و فێربوون، خۆئاماده‌ کردن و ده‌رفه‌ت بۆ کارکردن و هه‌روه‌ها پێداویستیی دیکه،

به‌ هاتنه‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ی که دامه‌زراندنیی سیسته‌مێکی نوێی ئابووریی نێونه‌ته‌وه‌یی له‌سه‌ر بناغه‌ی یه‌کسانیی و دادپه‌روه‌ری به شێوه‌یه‌کی زۆر به‌رچاو یارمه‌تیی به‌ره‌وپێشچوونی یه‌کسانیی نێوان ژنان و پیاوان ده‌دات،

به ‌سوور بوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که خاشه‌بڕ کردنی ئاپارتاید، هه‌موو شێوه‌کانی ڕه‌گه‌زپه‌رستیی، هه‌ڵاواردنی ڕه‌گه‌زیی، کۆلۆنیالیسم، کۆلۆنیالیسمی نوێ، ده‌ستدرێژیی، داگیرکردن له‌لایه‌ن بێگانه‌وه و خۆ زاڵکردن و ده‌ست تێوه‌ردان له‌ کاروباری ناوخۆی وڵاتاندا بۆ دابین کردنی پڕاوپڕی مافه‌کانی پیاوان و ژنان ئێجگار پێویسته،

به‌ داکۆکی کردن له‌وه‌ی که پته‌وکردنی ئاسایش و ئاشتی نێونه‌ته‌وه‌یی، خاوکردنه‌وه‌ی بارگرژییه نێونه‌ته‌وه‌ییه‌کان، چه‌کداماڵینی گشتیی و یه‌کجاره‌کی، بە تایبەت چه‌کداماڵینی ئه‌تۆمیی له‌ ژێر چاوه‌دێری توندوتۆڵ و کارامه‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی، داکۆکی له‌ سه‌ره‌تاکانی دادپه‌روه‌ریی، به‌رابه‌ریی و به‌رژه‌وه‌ندی دوولایه‌نه له ‌په‌یوه‌ندیی نێوان وڵاتاندا و دابین کردنی مافی چاره‌ی خۆنووسین و سه‌ربه‌خۆیی گه‌لانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی کۆلۆنیالی و داگیرکه‌رانی بێگانه، هه‌روه‌ها ڕێزگرتن له ده‌سه‌ڵاتداره‌تی میللی و ته‌واوه‌تیی خاک، پاڵ پێوه‌نه‌ری گه‌شه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تیی و ئاوه‌دانیی و له‌ ئاکامدا یاریده‌ده‌ری به‌دیهێنانی یه‌کسانیی نێوان پیاوان و ژنانه به‌ته‌واویی،

به‌ هاتنه ‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ی که ئاوه‌دان بوونه‌وه‌ی ته‌واو و پڕاوپڕی هه‌ر وڵاتێک، خۆشبژیێتی جیهان و ئامانجی ئاشتی پێویستی به زۆرترین به‌شداریی ژنانه له‌ هه‌لومه‌رجی یه‌کساندا له‌گه‌ڵ پیاوان و له‌ هه‌موو بواره‌کاندا،

به‌ وه‌بیرهێنانه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی که ژنان به ‌ڕاده‌یه‌کی ئێجگار زۆر یاریده‌ده‌ری خۆشبژیێتی بنه‌ماڵه‌ و گه‌شه‌کردنیی کۆمه‌ڵن، هه‌رچه‌ند به ‌ته‌واوییش به‌ ڕه‌سمی نه‌ناسراوه، گرینگ بوونی کۆمه‌ڵایه‌تیی دایکایه‌تیی و ده‌وری دایک و باوک له‌ بنه‌ماڵه‌ و له‌ به‌خێوکردنی منداڵاندا،

هه‌روه‌‌ها به ‌ئاگاداری له‌وه‌ی که ده‌وری ژنان له ‌منداڵبووندا نابێ بکرێته بناغه‌یه‌ک بۆ هه‌ڵاواردن، به‌ڵکوو ئه‌وه‌ی که به‌خێوکردنی منداڵ پێویستی به‌ دابه‌ش کردنی به‌رپرسیارێتییه له‌ نێوان پیاوان، ژنان و کۆمه‌ڵکادا به‌گشتیی،

به‌ هۆشیاربوون له‌وه‌ی که ئاڵوگۆڕ له ڕۆڵی نه‌ریتیی پیاوان و هه‌روه‌ها ڕۆڵی ژنان له‌ کۆمه‌ڵگا‌ و له‌ بنه‌ماڵه‌دا بۆ گه‌یشتن به یه‌کسانیی ته‌واوی ژنان و پیاوان پێویسته،

شێلگیر له ‌به‌ڕێوه‌چوونی ئه‌و بنەمایانه‌ی له « به‌یماننامه‌ی له‌ناوبردنیی هه‌موو چه‌شنه هه‌ڵاواردنێک دژ به ژنان»دا گونجێندراوه و هه‌ر به‌و مه‌به‌سته‌ و بۆ په‌سەند کردنی ئه‌و هه‌نگاوانه‌ی که پێویسته بۆ نه‌هێشتنی هه‌موو چه‌شنه هه‌ڵاواردنێک و به‌هه‌ر شێوه‌یه‌ک هه‌ڵبگیرێن،

ده‌وڵه‌تانی ئه‌ندام له‌سه‌ر ئه‌مانه‌ی خواره‌وه ڕێککه‌وتوون:

بە‌شی یه‌که‌م


بڕگه‌ی 1 

مه‌به‌ستی ئه‌م په‌یماننامه‌یه‌ی ئێستا له ده‌سته‌واژه‌ی  «هه‌ڵاواردن دژ به ژنان» به‌ مانای هه‌ر چه‌شنه جیاوازیی دانان، ده‌رهاویشتن یان دانانی سنووره له‌سه‌ر بناغه‌ی جنس (زایەند، ڕەگەز) که ئاکامه‌که‌ی و‌ یان مه‌به‌سته‌که‌ی لاوازکردن یان پووچه‌ڵ کردنه‌وه‌ی سەلماندن، به‌هره‌مه‌ند بوون یان ئه‌نجامدانییه‌تی له‌لایه‌ن ژنانه‌وه ـ به‌بێ ڕه‌چاوکردنی ئه‌وه‌ی که هاوسه‌رداره یان نه، له‌سه‌ر بناغه‌ی یه‌کسانیی ژن و پیاو، مافی مرۆڤ و ئازادییه بنه‌ڕه‌تییه‌کان له‌ بواری سیاسیی، ئابووریی، فه‌رهه‌نگیی، مه‌ده‌نیی و یان هه‌ر بوارێکی دیکه‌دا،


بڕگه‌ی 2

ده‌وڵه‌تانی ئه‌ندام هه‌موو چه‌شنه هه‌ڵاواردنێک دژ به ژنان له‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ک بێ، مه‌حکووم ده‌که‌ن و یه‌کده‌نگ به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌کی گونجاو و به‌بێ وه‌دواخستن سیاسه‌تێک په‌یڕه‌و ده‌که‌ن بۆ بنبڕکردنی هه‌ڵاواردن دژ به ‌ژنان و بۆ ئه‌م ئامانجه به‌ ئه‌رکی خۆیانی داده‌نێن که:

ئا ـ بنەمای یه‌کسانیی نێوان پیاوان و ژنان له ده‌ستووری وڵات (یاسای بنەڕەتیی) یان له یاساکانی دیکه‌دا به‌پێی پێویست، ئه‌گه‌ر هه‌تا ئێستا نه‌کرابێت، بگونجێنن بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ڕێگای یاساو به ‌هه‌ر شێوه‌یه‌کی دیکه دڵنیایی بدرێت بۆ به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌م بنەمایه به‌ کرده‌وه؛

ب ـ پەسەندکردنی یاسای شیاو و هه‌نگاوه‌کانی دیکه، له‌وانه ئه‌گه‌ر گونجاو بێت سزادان و قه‌ده‌غه‌کردنی هه‌موو چه‌شنه هه‌ڵاواردنێک دژ به‌ ژنان؛
پ ـ دامه‌زراندنی پارێزگاریی یاسایی له مافه‌کانی ژنان له‌سه‌ر بناغه‌یه‌کی یه‌کسان له‌گه‌ڵ پیاواندا و دڵنیاکردن لە پاراستنی کاریگه‌رانه‌ی ژنان دژ به هه‌ر چه‌شنه کرده‌وه‌یه‌کی هه‌ڵاواردنانە، به‌هۆی دادگای لێهاتووی سه‌رانسه‌ری وڵات‌ و داموده‌زگا گشتییه‌کانی دیکه‌وه؛

ت ـ خۆپاراستن له هه‌ر چه‌شنه ڕەفتار یان هه‌نگاوی هه‌ڵاواردنانە دژ به ژنان و دڵنیاکردن له‌وه‌ی که ده‌سه‌ڵات و دامه‌زراوه ده‌وڵه‌تییه‌کان شانبه‌شانی ئه‌م ئه‌رکانه ده‌چنه پێشه‌وه؛

ج ـ هه‌ڵگرتنی هه‌موو هه‌نگاوێکی گونجاو بۆ بنبڕکردنی هه‌ڵاواردن دژبه ژنان له‌لایه‌ن هه‌ر تاکه‌که‌س، ڕێکخراوه و یان کۆمپانیایه‌که‌وه بێت؛

چ ـ هه‌ڵگرتنی هه‌موو هه‌نگاوێکی گونجاو و له‌وانه دانانی یاسا بۆ گۆڕین یان نه‌هێشتنی ئه‌و یاساو بڕیار و دابونه‌ریتانه و یان ئه‌و کرده‌وانه‌ی که هه‌ڵاواردنی دژ به ژنانیان تێدایه؛

ح ـ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی هه‌موو بڕیارێکی سزادان له وڵاتدا که هه‌ڵاواردنی دژ به ژنانیان تێدایه.


بڕگه‌ی 3

وڵاتانی ئه‌ندام ده‌بێ له‌ هه‌موو بواره‌کان، بە تایبەت بواره سیاسیی، کۆمه‌ڵایه‌تیی، ئابووریی و فه‌رهه‌نگییه‌کاندا هه‌نگاوی گونجاو، له‌وانه هه‌نگاوی یاسادانه‌رانه هه‌ڵگرن بۆ ده‌سته‌به‌رکردنی گه‌شە و پێشکه‌وتنی ژنان بەتەواوەتیی، به‌ مه‌به‌ستی مسۆگه‌رکردنی به‌کارهێنان و به‌هره‌مه‌ندبوونیان له مافه‌کانی مرۆڤ و ئازادییه بنه‌ڕ‌ه‌تییه‌کان له‌سه‌ر بناغه‌یه‌کی یه‌کسان له‌گه‌ڵ پیاوان.


بڕگه‌ی 4

١- هێنانه‌کایه‌ی چاره‌سه‌ری کاتیی ‌و تایبه‌تیی له‌لایه‌ن وڵاتانی ئه‌ندامه‌وه بۆ به‌کرده‌وه خێراکردنی یه‌کسانیی نێوان پیاوان و ژنان به به‌راورد له‌گه‌ڵ ئه‌م په‌یماننامه‌یه، نابێ وه‌کوو هه‌ڵاواردنێک بکه‌وێته‌ به‌ر چاو. هه‌روه‌ها ناشبێت به‌هیچ چه‌شنێک ئه‌نجامه‌که‌ی ئه‌وه ‌بێت که له‌گه‌ڵ خۆیدا هێشتنه‌وه‌ی شێوه‌ی جیاواز و نابه‌رابه‌ر به‌دی‌ بهێنێت؛ ئه‌م هه‌نگاوانه هه‌ر که ئامانجی یه‌کسانیی ده‌رفه‌ت و ڕه‌فتار به‌دی هات ده‌بێ هه‌ڵبوه‌شێندرێنه‌وه؛

٢- هێنانه‌کایه‌ی چاره‌سه‌ریی تایبه‌یتی له ‌دووتوێی ئه‌و هه‌نگاوانه‌ی له‌لایه‌ن وڵاتانی ئه‌ندامه‌وه له‌م په‌یماننامه‌یه‌دا هاتوون و ئامانجیان به‌رگریی کردنه له دایکایه‌تیی، نابێ به هه‌نگاو بۆ هه‌ڵاواردن دابنرێن.


بڕگه‌ی 5

 وڵاتانی ئه‌ندام ده‌بێ هه‌موو هه‌نگاوێکی گونجاو هه‌ڵگرن بۆ:

ئا ـ گۆڕینی ئاکاره کۆمه‌ڵایه‌تیی و فه‌رهه‌نگییه‌کانی پیاوان و ژنان له پێناوی نه‌هێشتنی پێشداوه‌ریی و دابونه‌ریت و هه‌موو ئه‌و ئاکارانه‌ی که له‌سه‌ر بناغه‌ی نزم تێڕوانین و یان به به‌رز تێڕوانینی یه‌کێک له جنسه‌کانه و یان به نموونه‌یی کردنی ڕۆڵی ژنان و پیاوان دامه‌زراون؛

ب ـ دڵنیابوون له‌وه‌ی که په‌روه‌رده‌ی بنه‌ماڵه تێگه‌یشتنێکی باشتر له دایکایه‌تیی ده‌گرێته‌وه‌ که ده‌بێته کرده‌وه‌یه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تیی و ناسینی به‌رپرسارێتیی هاوبه‌شی پیاوان و ژنان له به‌خێوکردن و گه‌شه‌کردنی منداڵه‌کانیان. ئه‌مه‌ش ئه‌و تێگه‌یشتنه دەهێنێت که به‌رژه‌وه‌ندیی منداڵان له هه‌موو بوارێکدا له‌ سه‌رووی هه‌موو شتێکه‌وه ده‌بێت.


بڕگه‌ی 6

وڵاتانی ئه‌ندام هه‌موو هه‌نگاوێکی شیاو، لە ‌دووتوێی یاساداناندا، هه‌ڵ ده‌گرن بۆ له‌ناوبردنی هه‌موو شێوه‌کانی کڕین و فرۆشتنی ژنان و هه‌روه‌ها که‌ڵکوه‌رگرتن له له‌شفرۆشی ژنان.


به‌شی دووهه‌م


بڕگه‌ی 7 

وڵاتانی ئه‌ندام هه‌موو هه‌نگاوێکی شیاو بۆ نه‌هێشتنی هه‌ڵاواردن له‌ دژی ژنان له‌ ژیانی سیاسیی ‌و کۆمه‌ڵایه‌تیی وڵاته‌که‌یان هه‌ڵده‌گرن و به‌ تایبه‌ت ژنان دڵنیا ده‌که‌ن له‌وه‌ی که له‌گه‌ڵ پیاواندا مافی یه‌کسانیان ده‌بێت له:

ئا ـ ده‌نگدان له‌ هه‌موو هه‌ڵبژاردنه‌کان و ڕاپرسییه گشتییه‌کاندا و هه‌روه‌ها مافی خۆپاڵاوتنیان ده‌بێت له هه‌موو ئۆرگانه هه‌ڵبژێردراوه‌کاندا؛

ب ـ به‌شداریی کردن له گه‌ڵاڵه‌ کردنی سیاسه‌ته‌کانی ده‌وڵه‌ت ‌و له جێبه‌جێکردنیاندا، هه‌روه‌ها به‌ده‌سته‌وه‌ گرتنیی کاروباری ده‌وڵه‌تیی و ئه‌نجام دانی هه‌موو ئه‌رکێکی ده‌وڵه‌تیی له هه‌موو ئاستێکدا؛

پ ـ به‌شداریی کردن له ڕێکخراوه ناحکوومییه‌کان (NGO) و ئه‌و کۆمه‌ڵانه‌ی به خه‌می ژیانی سیاسیی ‌و کۆمه‌ڵایه‌تیی وڵاته‌که‌وه‌ن.


بڕگه‌ی 8

وڵاتانی ئه‌ندام هه‌موو هه‌نگاوێکی شیاو هه‌ڵ ده‌گرن بۆ دڵنیاکردنی ژنان له‌وه‌ی که به ‌مافی یه‌کسان له‌گه‌ڵ پیاوان و به‌ بێ هیچ چه‌شنه هه‌ڵاواردنێک، ده‌رفه‌تیان ده‌درێتێ بۆ نوێنه‌رایه‌تیی کردنی حکوومه‌ته‌که‌ی خۆیان له ئاستی نێونه‌ته‌وه‌ییدا و بۆ به‌شداریی کردن له کاروباری ڕێکخراوه نێونه‌ته‌وه‌ییه‌کاندا.


بڕگه‌ی 9

١- وڵاتانی ئه‌ندام ده‌بێ مافی یه‌کسان وه‌کوو پیاوان بده‌ن به ژنان بۆ وه‌ده‌ستهێنان، گۆڕین و یان هێشتنه‌وه‌ی شارۆمه‌ندێتیی خۆیان. به تایبه‌ت ده‌بێ دڵنیا بکرێن که نه‌ هاوسه‌رێتیی له‌گه‌ڵ بێگانه‌یه‌ک و نه گۆڕینی شارۆمه‌ندێتیی له‌لایه‌ن مێرده‌وه له‌کاتی هاوسه‌رێتیدا، نابێ ئۆتۆماتیکیی شارۆمه‌ندێتیی ژنه‌که بگۆرێت، بیکات به ‌که‌سێکی بێ ده‌وڵه‌ت و یان به‌ زۆر شارۆمه‌ندێتیی مێرده‌که‌ی به‌سه‌ردا بسه‌پێنێت.


٢- وڵاتانی ئه‌ندام ده‌بێ به ‌ڕه‌چاوکردنی شارۆمه‌ندێتیی منداڵه‌کانیان، مافی یه‌کسان له‌گه‌ڵ پیاوان بۆ ژنان ده‌سته‌به‌ر بکه‌ن.


به‌شی سێهه‌م


بڕگه‌ی 10 

وڵاتانی ئه‌ندام ده‌بێ هه‌موو هه‌نگاوێکی شیاو بۆ نه‌‌هێشتنی هه‌ڵاواردن له‌ دژی ژنان هه‌ڵگرن بۆئه‌وه‌ی دڵنیایان بکه‌ن که مافی یه‌کسانی وه‌ک پیاوانیان ده‌درێتێ له‌ بواری په‌روه‌رده‌دا و بە تایبەت بۆ دڵنیایی دان به‌وان له‌سه‌ر بناغه‌ی یه‌کسانیی پیاوان و ژنان له‌:

ئا ـ هه‌لومه‌رجی وه‌ک یه‌ک بۆ فێربوون‌ له بواری پسپۆڕێتییدا که ڕێگه‌ خۆشکه‌رن بۆ په‌یدا کردنی کار، ده‌ست ڕاگه‌یشتن به فێربوون و وه‌رگرتنی بڕوانامه له داموده‌زگاکانی په‌روه‌رده له‌هه‌موو ئاستێکدا چ له شار و چ ‌له ‌گونده‌کان. ئه‌م یه‌کسانییه ده‌بێت له‌ فێرکردنی پێش قوتابخانه، خوێندنی گشتیی، تێکنیکیی، پسپۆڕێتیی و په‌روه‌رده‌ی پیشه‌سازیی باڵا و هه‌روه‌ها له هه‌موو جۆره‌کانی فێرکردنی پسپۆڕانه ده‌سته‌به‌ر بکرێت؛

ب ـ ده‌ست ڕاگه‌یشتن به‌ هه‌مان خولی فێرکردن و خوێندن، هه‌مان تاقیکردنه‌وه و ده سته‌ی مامۆستایان به‌ هه‌مان ئاستی لێوه‌شاوه‌ییه‌وه و جێوشوێنی خوێندنگای وه‌ک یه‌ک به‌ که‌ره‌سته و پێداویستیی چوون یه‌ک له باری چۆنایه‌تییه‌وه؛

پ ـ بنبڕ کردنی هه‌ر چه‌شنه چه‌مکێکی نموونه‌یی سه‌باره‌ت به ڕۆڵی ژنان و پیاوان له‌ هه‌موو ئاستێکدا و له هه‌موو شێوه‌کانی فێرکردن له ڕێگای هاندان بۆ فێربوونی شانبه‌شان و هه‌روه‌ها جۆره‌کانی دیکه‌ی فێرکردن که یارمه‌تییده‌رن بۆ گه‌یشتن به‌م مه‌به‌سته و بە تایبەت به چاوخشاندنه‌وه به‌ سه‌ر ده‌قی کتێبه‌کان و به‌رنامه‌ی خوێندنگه‌کان و هه‌روه‌ها به‌ گونجاندنی شێوازه‌کانی وانه‌گوتنه‌وه (ده‌رس دان)؛

ت ـ هه‌بوونی ده‌رفه‌تی یه‌کسان بۆ که‌ڵک وه‌رگرتن له ده‌رماڵه‌ی خوێندکاران و هه‌روه‌ها کۆمه‌کی دیکه‌ی خوێندن؛

ج ـ هه‌بوونی ده‌رفه‌تی یه‌کسان بۆ سوود وه‌رگرتن له به‌رنامه‌کانی درێژه‌دان به ‌خوێندن، له‌وانه به‌رنامه‌ی خوێنده‌وارکردنیی گه‌وره ساڵان و بە تایبەت ئه‌و ده‌رفه‌تانه‌ی ئامانجیان که‌مکردنه‌وه‌ی هه‌ر چه‌شنه که‌لێنێکه وا له‌ نێوان ژنان و پیاواندا به‌دی ده‌کرێت، به زووترین کاتی گونجاو؛

چ ـ که‌م کردنه‌وه‌ی ڕاده‌ی ده‌ستهه‌ڵگرتنیی کچانی خوێندکار له ‌خوێندن و داڕشتنیی به‌رنامه بۆ ئه‌و کچ و ژنانه‌ی که پێشوه‌خت خوێندنگه‌یان به‌جێ هێشتووه؛

ح ـ دابین کردنی ده‌رفه‌تی یه‌کسان بۆ به‌شداری چالاکانه له وه‌رزش و ڕاهێنانی جه‌سته‌یی؛

خ ـ ده‌ست ڕاگه‌یشتن به‌ زانیاریی له‌سه‌ر ڕاهێنانی تایبه‌ت بۆ یارمه‌تیی دان و دڵنیا کردن له ته‌ندروستیی و خۆشبژییێتی بنه‌ماڵه‌کان و له‌وانه، زانیاریی و ئامۆژگاریی سه‌با‌ره‌ت به پلان داڕشتن بۆ منداڵبوون.


بڕگه‌ی 11

١- وڵاتانی ئه‌ندام هه‌موو هه‌نگاوێکی شیاو بۆ نه‌هێشتنی هه‌ڵاواردن له دژی ژنان له‌ بواری دابین کردنی کار هه‌ڵ ده‌گرن بۆ دڵنیا کردن له هاومافیی له‌سه‌ر بناغه‌ی یه‌کسانیی پیاوان و ژنان و بە تایبەت:

ئا ـ مافی کارکردن وه‌کوو مافێکی بێ ئه‌ملا و ئه‌ولای هه‌موو مرۆڤێک؛

ب ـ مافی به‌هره‌مه‌ند بوون له ده‌رفه‌تی وەک یەک له بازاری کاردا، له‌وانه به‌کارهێنانی پێوانه‌ی یه‌کسان له‌ هه‌ڵبژاردندا بۆ ده‌ست به ‌کاربوون؛

پ ـ مافی هه‌ڵبژاردنیی سه‌ربه‌ست بۆ هه‌ر چه‌شنه کار و فرمانێک، مافی گه‌شه‌کردن، هێمنایه‌تیی لەسه‌ر کار و هه‌موو چه‌شنه ده‌رماڵه و هه‌لومه‌رجی خزمه‌تگوزاریی و مافی بەشداریی کردن له خولی فێرکردنی پیشه‌یی و دیسانه‌وه فێرکردنه‌وه، و له‌وانه فێربوونی کار و ڕاهێنانی پێشکه‌وتووی کار و فێرکردنی ناوبه‌ناو و به‌دوای یه‌کدا؛

ت ـ مافی وه‌رگرتنی پاره‌ی یه‌کسان له‌وانه ده‌رماڵه، ڕه‌فتاری یه‌کسان به ڕه‌چاوکردنی ئه‌و کارانه‌ی که هاوسه‌نگن و هه‌روه‌ها ڕەفتاری یه‌کسان له ‌کاتی هه‌ڵسه‌نگاندنیی چۆنایه‌تیی کاره‌که؛

ج ـ مافی دابین کردنی کۆمه‌ڵایه‌تیی، بە تایبەت له ‌کاتی خانه‌نشینیی، بێکار بوون، نه‌خۆشیی، که‌متوانایی و پیریی و جۆره‌کانی دیکه‌ی ناکارامه‌یی له‌ کاردا ‌و هه‌روه‌ها مافی پشوو به مووچه ‌وه‌رگرتنه‌وه؛

چ ـ مافی پارێزگاریی ته‌ندروستیی و هێمنایه‌تیی له‌ هه‌لومه‌رجی کارکردندا و له‌وانه پاراستنیی فرمانی ئاسایی منداڵبوون.

٢-  به ‌مه‌به‌ستی پێشگرتن له هه‌ڵاواردنیی دژ به ژنان له‌سه‌ر بناغه‌ی هاوسه‌رگیری یان منداڵبوون و بۆ ئه‌وه‌ی به ‌شێوه‌یه‌کی کاریگه‌ر مافی ئه‌وان بۆ کارکردن ده‌سته‌به‌ر بکرێت، وڵاتانی ئه‌ندام ده‌بێ هه‌نگاوی شیاو هه‌ڵگرن بۆ:
ئا ـ قه‌ده‌غه‌ کردن و دانانی سزای یاسایی بۆ له‌ کار ده‌رکردنیی ژنان به‌ هۆی دووگیانیی و یان پشوو وه‌رگرتن بۆ منداڵبوون و یان هه‌ڵاواردن و ده‌رکردن له‌ سه‌ر بناغه‌ی هاوسه‌رگیریی؛

ب ـ دابین کردنی مۆڵه‌ت له‌ کاتی منداڵبووندا به ‌مووچه‌وه یان به ده‌رماڵه‌ێ کۆمه‌ڵایه‌تی هاوسه‌نگ له‌گه‌ڵ ئه‌وه ‌و به‌ بێ له‌کیسچوونی کاره‌که‌ی پێشوویان و پله‌ی پێشکه‌وتن له ‌کاره‌که و ده‌رماڵه کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانی؛

پ ـ هاندان بۆ دابین کردنی خزمه‌تگوزاریی کۆمه‌ڵایه‌تیی پێویست بۆ پشتگیری و توانا پێدانی دایک و باوک به‌ مه‌به‌ستی تێکه‌ڵ کردنی ئه‌رکه بنه‌ماڵه‌ییه‌کانیان له‌گه‌ڵ به‌رپرسیارێتی له‌سه‌ر کار و به‌شداریی له ژیانی گشتییدا. به‌ تایبه‌ت له‌ ڕێگای هه‌وڵدان بۆ پێکهێنان و گه‌شه پێ دانی تۆڕێک بۆ داموده‌زگاکانی چاوه‌دێریی منداڵان؛

د ـ دابین کردنی پاراستنی تایبه‌تی بۆ ژنان له‌ کاتی دووگیانییدا له‌سه‌ر ئه‌و کارانه‌ی وا ده‌رکه‌وتووه‌ که زیانبه‌خشن بۆ ئەوان.

٣- یاسای پارێزه‌ر سه‌باره‌ت به‌و بابه‌تانه‌ی له‌م بڕگه‌یه‌دا هاتوون ده‌بێ ناوبه‌ناو و له‌به‌ر تیشکی زانیاریی ته‌کنیکیی و زانستییانه‌دا پێداچوونه‌وه‌یان له‌ سه‌ر بکرێت و به‌گوێره‌ی پێویست هه‌ڵ بوه‌شێندرێنه‌وه و یان په‌ره‌یان پێ بدرێت.

بڕگه‌ی 12

١-  وڵاتانی ئه‌ندام ده‌بێ هه‌موو هه‌نگاوێکی گونجاو هه‌ڵگرن بۆ بنبڕ کردنی هه‌ڵاواردن دژ به ژنان له ‌بواری ته‌ندروستیی و چاوه‌دێرییدا. ئه‌مه‌ش به‌و مه‌به‌سته‌ی دڵنیا بن که له‌سه‌ر بناغه‌ی یه‌کسانیی نێوان ژنان و پیاوان ده‌ستیان ڕابگات به خزمه‌تگوزارییه‌کانی ته‌ندروستیی و چاوه‌دێریی و له‌وانه ئه‌و خزمه‌تگوزارییانه‌ی که په‌یوه‌ستن به پلان داڕشتنیی منداڵبوونه‌وه.


٢- به‌ بێ پێشگرتن له ئه‌رکه‌کانی به‌شی یه‌که‌می ئه‌م بڕگه‌یه، وڵاتانی ئه‌ندام ده‌بێ خزمه‌تگوزاریی شایسته له ‌کاتی دووگیانیی، منداڵبوون و ماوه‌ی پاش منداڵبوونیشدا بۆ ژنان ده‌سته‌به‌ر بکه‌ن و به‌پێی پێویست خزمه‌تکاریی به‌ خۆڕایی و هه‌روه‌ها خوارده‌مه‌نییش له‌ کاتی دووگیانی و شیرداندا بۆیان دابین بکه‌ن.

بڕگه‌ی 13

وڵاتانی ئه‌ندام ده‌بێ هه‌موو هه‌نگاوێکی گونجاو هه‌ڵ بگرن بۆ بنبڕ کردنی هه‌ڵاواردن دژ به ژنان له‌ بواره‌کانی دیکه‌ی ژیانی ئابووریی و کۆمه‌ڵایه‌تییدا، به‌ مه‌به‌ستی دابین کردنیی مافی وه‌ک یه‌ک له‌سه‌ر بناغه‌ی یه‌کسانیی نێوان ژنان و پیاوان بە تایبەتی:

ئا ـ مافی وه‌رگرتنی ده‌رماڵه‌ێ خێزان؛

ب ـ مافی وه‌رگرتنی وام له ‌بانک، بارمته‌ی خانووبەرە و شێوه‌کانی دیکه‌ی متمانه‌ی دارایی؛

پ ـ مافی بەشداریی کردن له چالاکی بۆ شاد ڕاگرتنی له‌ش، وه‌رزش و هه‌موو لایه‌نه‌کانی ژیانی فه‌رهه‌نگیی.

بڕگه‌ی 14

١- وڵاتانی ئه‌ندام ده‌بێ ئه‌و گیروگرفته تایبه‌تیانه‌ بده‌نه‌ به‌ر سه‌رنج که ژنانی لادێ له‌گه‌ڵی به‌ره‌و ڕوون و ئه‌و ده‌وره گرینگه‌ی ئه‌م ژنانه ده‌یگێڕن له ‌درێژەپێدان به ژیانی ئابووریی بنه‌ماڵه و له دووتوێی کاری بێ‌ قه‌ره‌بوودا ده‌بێ هه‌موو هه‌نگاوێکی شیاو هه‌ڵ بگیرێت بۆ دڵنیا بوون له به‌کارهێنانی بڕیاره‌کانی ئه‌م په‌یماننامه‌یه بۆ ژنانی لادێ.

٢- وڵاتانی ئه‌ندام ده‌بێ هه‌موو هه‌نگاوێکی شیاو هه‌ڵگرن بۆ بنبڕ کردنی هه‌ڵاواردن لە دژی ژنانی لادێ به‌و مه‌به‌سته‌ی دڵنیا بن، که له‌سه‌ر بناغه‌ی یه‌کسانیی نێوان پیاوان و ژنان، به‌شداریی ده‌که‌ن و که‌ڵک له گه‌شه‌کردنی لادێکان وه‌رده‌گرن، بە تایبەت ده‌بێ دڵنیابن له‌وه‌ی که ئه‌م ژنانه مافی ئه‌وه‌یان هه‌یه که‌:

ئا ـ به‌شداریی بکه‌ن له‌ داڕشتن و جێبه‌جێ کردنی گه‌ڵاڵه‌ی ئاوه‌دان کردنه‌وه له هه‌موو ئاستێکدا؛

ب ـ ده‌ستیان ڕابگات به ‌داموده‌زگاکانی سه‌رپه‌رشتیی ته‌ندروستیی، به تێروته‌سه‌لیی و له‌وانه زانیاریی، ڕاوێژکاریی و خزمه‌تگوزاریی له پلانداڕشتنیی منداڵبووندا؛

پ ـ راسته‌وخۆ که‌ڵک وه‌ربگرن له به‌رنامه‌کانی دابین کردنی کۆمه‌ڵایه‌تیی؛

ت ـ به‌ده‌ست هێنانی هه‌موو چه‌شنه فێرکاریی و په‌روه‌رده، ڕه‌سمی یان ناڕه‌سمی و له‌وانه ئه‌و به‌شه‌ی په‌یوه‌سته به‌ فێرکردنی خوێندن و نووسین و هه‌روه‌ها سوود وه‌رگرتن له هه‌موو خزمه‌تگوزارییه‌کانی کۆمه‌‌ڵگا و هه‌ڵسووڕانی ڕاوێژکارانه به‌ مه‌به‌ستی زیادکردنی شایسته‌یی ته‌کنیکی خۆیان؛

ج ـ ڕێک خستنی ده‌سته و تاقمی خۆ- یارمه‌تییده‌ر و کۆڕه هه‌ره‌وه‌زییه‌کان به مه‌به‌ستی ده‌ست ڕاگه‌یشتنی یه‌کسان به‌ سه‌رچاوه ئابوورییه‌کان له‌ ڕێگای دامه‌زران له‌سه‌ر کار، یان خۆ- دامه‌زراندنه‌وه؛

چ ـ بەشداریی کردن له هه‌موو چالاکییه‌کانی کۆمه‌ڵگادا؛

ح ـ دەست ڕاگەیشتن به وام و متمانه‌ی دارایی کشتوکاڵیی، ئاسانکارییه‌کانی بازاڕ په‌یدا کردن، ته‌کنۆلۆژی له‌بار و ڕه‌فتاری یه‌کسان لە چاکسازیی زه‌وی و زار، دابه‌شکردنی زه‌وی کشتوکاڵ، هه‌روه‌ها له گه‌ڵاله‌کانی سه‌رله‌نوێی نیشتەجێ کردنیی زه‌وی؛

خ ـ به‌هره‌مه‌ند بوونی تێر و ته‌سه‌ل له مه‌رجه‌کانی ژیان، بە تایبەت ئه‌وه‌نده‌ی په‌یوه‌سته به خانووبه‌ره، پاکوخاوێنی، ئاو و کاره‌با، هاتوچۆ و په‌یوه‌ندییه‌کان.


به‌شی چواره‌م


بڕگه‌ی 15 

١- ده‌وڵه‌تانی ئه‌ندام ده‌بێ ژنان له‌ به‌رامبه‌ر یاسادا یه‌کسان له‌گه‌ڵ پیاوان دابنێن.

٢- ده‌وڵه‌تانی ئه‌ندام ده‌بێ له‌ بابه‌ته مه‌ده‌نییه‌کاندا هاوتا له‌گه‌ڵ پیاوان تواناکارییه‌ یاساییه‌کان بۆ ژنان دابین بکه‌ن و هه‌مان هه‌لومه‌رجیان بۆ بخولقێنن بۆ ئه‌وه‌ی بتوانن که‌ڵک له‌و تواناکارییانه وه‌ربگرن. به‌ تایبه‌ت ده‌بێ مافی یه‌کسان به‌ ژنان بدرێت بۆ به‌ستنی ڕێکه‌وتننامه و بۆ به‌ڕێوه‌بردنی ماڵ و سامان و هه‌روه‌ها ده‌بێ له‌گه‌ڵ ژنان له هه‌موو قۆناخه‌کان و کاروباری دادگاکان و مه‌حکه‌مه‌کاندا به شێوه‌یه‌کی یه‌کسان ڕه‌فتار بکرێت.

٣- ده‌وڵه‌تانی ئه‌ندام ده‌یسه‌لمێنن که هه‌موو ڕێکه‌وتننامه‌کان و هه‌ر به‌ڵگه‌نامه‌یه‌کی دیکه‌ی تایبه‌ت به تاکه‌که‌س له‌ هه‌ر چه‌شنێک که لایه‌نی یاساییان هه‌یه و بۆ سنووردارکردنی تواناییه یاساییه‌کانی ژنان ئاراسته‌ کراون، ده‌بێ به‌ ته‌واوی هه‌ڵ بوه‌شێندرێنه‌وه.

٤- ده‌وڵه‌تانی ئه‌ندام ده‌بێ مافی یه‌کسان بده‌ن به پیاوان و ژنان له‌و بواره یاساییانه‌دا که ده‌گه‌ڕێنه‌وه سه‌ر هاتوچۆی که‌سه‌کان و ئازادی هه‌ڵبژاردنی خانوو و شوێنی ژیان.


بڕگه‌ی 16

 ١- ده‌وڵه‌تانی ئه‌ندام ده‌بێ هه‌موو هه‌نگاوێکی گونجاو هه‌ڵگرن بۆ بنبڕ کردنیی هه‌ڵاواردن له‌ دژی ژنان له‌ هه‌موو بابه‌تێکدا که په‌یوه‌ندی به هاوسه‌رێتیی و بنه‌ماڵه‌وه هه‌یه، بە تایبەت ده‌بێ له‌سه‌ر بناغه‌ی یه‌کسانیی نێوان پیاوان و ژنان دڵنیا بکرێن له:

ئا ـ مافی وەک یەک بۆ پێکه‌وه‌نانی ئازادانه‌ی ژیانی هاوسه‌رێتیی؛

ب ـ مافی وەک یەک بۆ هه‌ڵبژاردنی هاوسه‌ر و مافی ئه‌وه‌ی ته‌نیا له‌سه‌ر خواستی ئازادانه ‌و ته‌واوی خۆیان بچنه ناو ژیانی هاوسه‌رێتییه‌وه؛

پ ـ ماف ‌و ئه‌رکه‌کانی وەک یەک له‌کاتی ژیانی هاوسه‌رێتیی و هه‌روه‌ها له ‌کاتی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌یدا؛

ت ـ ماف و ئه‌رکه‌کانی وەک یەک بۆ دایک و باوک به‌ بێ ڕه‌چاوکردنی ئاستی په‌یوه‌ندیی هاوسه‌رێتیی له‌و بابه‌تانه‌دا که ده‌گه‌ڕێته‌وه سه‌ر منداڵه‌کانیان، له‌ هه‌موو کاتێکدا ده‌بێ به‌رژه‌وه‌ندیی منداڵان له ‌سه‌ره‌وه‌ی هه‌موو شتێکه‌وه ‌بێت؛

ج ـ مافی وەک یەک بۆ بڕیاردانی ئازادانه و به‌رپرسانه له‌سه‌ر ژماره‌ی منداڵ و ماوه‌ی نێوان له‌دایکبوونیان و ده‌ست ڕاگه‌یشتن به زانیاریی، په‌روه‌رده و ئامرازی پێویست بۆ ئه‌وه‌ی بتوانن ئه‌م مافانه‌ی خۆیان جێبه‌جێ بکه‌ن؛

چ ـ ماف و ئه‌رکه‌کانی وەک یەک سه‌باره‌ت به به‌خێوکردن، سه‌رپه‌رشتیی کردن و چاوه‌دێریی منداڵان و منداڵی به‌خۆوه‌گیراو، یان شتی ‌دیکه‌ی له‌م چه‌شنه ئه‌گه‌ر بێتوو ئه‌م چه‌مکانه هه‌بێت و یاسای وڵات بیانگرێته‌وه، له‌ هه‌موو کاتێکدا ده‌بێ به‌رژه‌وه‌ندیی منداڵان له ‌سه‌ره‌وه‌ی هه‌موو شتێکه‌وه‌ بێت؛

ح ـ مافی تاکه‌که‌سی وەک یەک بۆ ژن و مێرد ‌و له‌وانه مافی هه‌ڵبژاردنی ناوی بنه‌ماڵه، کار و پیشه؛

خ ـ مافی یه‌کسان بۆ هه‌ردووک هاوسه‌ر سه‌باره‌ت به خاوه‌ندارێتیی، وه‌ده‌ستهێنان، به‌ڕێوه‌بردن، ڕاپه‌ڕاندن، له‌به‌رده‌ستدا بوون و که‌ڵک وه‌رگرتن له مڵک و سامان چ به‌خۆڕایی بێت و یان پاره‌ی تێ بچێت؛

٢- ده‌ستنیشان کردن و ماره‌کردنی منداڵ نابێ هیچ چه‌شنه کاریگه‌رێتی یاسایی هه‌بێ و هه‌موو کارێکی پێویست و له‌وانه هه‌نگاوی یاسایی ده‌بێ بۆ دیاریی کردنی لانی که‌می ته‌مه‌نی هاوسه‌رێتیی و ئه‌وه‌ی که هاوسه‌رێتیی ده‌بێ له‌ تۆمارگه‌یه‌کی ره‌سمییدا تۆمار بکرێت، هه‌لبگیرێت؛


به‌شی پێنجه‌م


بڕگه‌ی 17 

١- به‌مه‌به‌ستی تاوتوێ کردنی ڕه‌وتی جێبه‌جێ کردن و چوونه ‌پێشی ئه‌م په‌یماننامه‌یه، ده‌بێ ‘کۆمیته‌ی بنبڕ کردنی هه‌ڵاواردن دژ به‌ ژنان‘ (که له‌مه‌ودوا به کۆمیته ناوده‌برێت) پێک بێت. کۆمیته له‌ کاتی وه‌گه‌ڕکه‌وتنی ئه‌م په‌یماننامه‌یه‌دا بریتی ده‌بێت له ١٨ شاره‌زا‌ و پاش په‌سه‌ندکران و یان په‌یوه‌ست بوونی وڵاتی سی و پێنجه‌م، ده‌بنه ٢٣ شاره‌زا که له‌ باری ڕه‌فتاره‌وه خۆشناون و خاوه‌نی لێهاتوویی زۆرن له بواره‌کانی ئه‌م په‌یماننامه‌یه‌دا. شاره‌زاکان له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تانی ئه‌ندامه‌وه له‌ نێو خه‌ڵکی وڵاتدا هه‌ڵده‌بژێردرێن و به‌پێی توانایی تاکه‌که‌سی خۆیان خزمه‌ت ده‌که‌ن. له‌م هه‌ڵبژاردنه‌دا ئه‌وه ڕه‌چاو ده‌کرێت که له‌باری جوگرافییه‌وه دادوه‌رانه دابه‌ش کرابێت و له‌باری شێوه جیاوازه‌کانی شارستانییه‌ت و هه‌روه‌ها سیسته‌مه یاساییه سه‌ره‌کییه‌کانه‌وه نوێنه‌رایه‌تیی بکرێن.

٢- ئه‌ندامانی کۆمیته به‌ شێوه‌ی ده‌نگدانی نهێنی له لیستی ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تانی ئه‌ندامه‌وه ده‌ستنیشان کراون، هه‌ڵده‌بژێردرێن.

٣- یه‌که‌مین هه‌ڵبژاردن شه‌ش مانگ پاش وه‌گه‌ڕکه‌وتنی ئه‌م په‌یماننامه‌یه ڕێک ده‌خرێت. لانی که‌م سێ مانگ پێش ڕۆژی هه‌ر هه‌ڵبژاردنێک سکرتێری گشتیی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان نامه‌یه‌ک ئاراسته‌ی وڵاتانی به‌شدار ده‌کات و داوایان لێ ده‌کات له‌ ماوه‌ی دوو مانگدا پاڵێوراوانی خۆیان بناسێنن.

٤- هه‌ڵبژاردنی ئه‌ندامانی کۆمیته له یه‌که‌مین کۆبوونه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تانی ئه‌ندامدا به بانگهێشتنی سکرتێری گشتیی له ناوه‌ندی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کاندا به‌ڕێوه ‌ده‌چێت. له‌و کۆبوونه‌وه‌دا که‌ لانی که‌م ده‌بێ دوو له‌ سێی ئه‌ندامان به‌شدارییان تێدا کردبێت، ئه‌و که‌سانه له‌ ناو پاڵێوراواندا هه‌لده‌بژێردرێن، که زۆرترین ده‌نگیان هێنابێت و هه‌ره‌ها زۆربه‌ی ڕه‌های نوێنه‌رانی ده‌وڵه‌تانی ئه‌ندام له کۆبوونه‌وه‌که‌دا ده‌نگیان پێ بده‌ن.

٥- ئه‌ندامانی کۆمیته بۆماوه‌ی چوار ساڵ هه‌ڵده‌بژێردرێن، به‌ڵام خولی هه‌ڵبژاردنی نۆ ئه‌ندامی هه‌ڵبژێردراو له یه‌که‌مین هه‌ڵبژاردندا له کۆتایی دوو ساڵدا ته‌واو ده‌بێت. ده‌ستبه‌جێ دوابه‌دوای یه‌که‌مین هه‌ڵبژاردن ناوه‌کانی ئه‌م نۆ ئه‌ندامه له‌لایه‌ن سه‌رۆکی کۆمیته‌وه به ‌شێوه‌ی پشک هاویشتن ده‌ستنیشان ده‌کرێن.

٦- هه‌ڵبژاردنی پێنج ئه‌ندامی دیکه‌ی کۆمیته به‌پێی بڕیاره‌کانی خاڵه‌کانی ٢ و ٣ و ٤ی ئه‌م بڕگه‌یه و به دوای په‌سه‌ند کران و یان په‌یوه‌ست بوونی وڵاتی سی و پێنجه‌مدا به‌ڕێوه‌ ده‌چێت. خولی هه‌ڵبژاردنی دوو که‌س له‌و ئه‌ندامانه‌ی له‌م کۆبوونه‌وه‌دا هه‌ڵبژێردراون پاش دوو ساڵ کۆتایی پێ دێت. ناوه‌کانی ئه‌م دوو ئه‌ندامه له‌لایه‌ن سه‌رۆکی کۆمیته‌وه به شێوه‌ی پشک هاویشتن ده‌ستنیشان ده‌کرێن.

٧- بۆ پڕکردنه‌وه‌ی ئه‌و شوێنانه‌ی که‌ خاڵی ده‌بنه‌وه، ئه‌و ده‌وڵه‌تی ئه‌ندامه‌ی که شاره‌زاکه‌ی ئیتر وه‌کوو ئه‌ندامی کۆمیته هه‌ڵسووڕانی نامێنێت، شاره‌زایه‌کی دیکه له‌ خه‌ڵکی وڵاته‌که‌ی دیاریی ده‌کات که ده‌بێ له‌لایه‌ن کۆمیته‌وه په‌سەند بکرێت.

٨- ئه‌ندامانی کۆمیته به ‌ڕه‌زامه‌ندیی کۆڕی گشتیی (نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان) له سه‌رچاوه‌ی دارایی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان و به‌پێی ئه‌و هه‌لومه‌رجانه‌ی که کۆڕ دیاریی ده‌کات، هه‌روه‌‌ها به ڕه‌چاوکردنیی گرینگ بوونی به‌رپرسیاره‌تییه‌کانی کۆمیته، بڕی تایبه‌تیان بۆ ته‌رخان ده‌کرێت.

٩- سکرتێری گشتیی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان، کارمه‌ند و ئاسانکاریی پێویست بۆ به‌ڕێوه‌چوونی کارای ئه‌رکه‌کانی کۆمیته به‌پێی ئه‌م په‌یماننامه‌یه ئاماده ده‌کات.

بڕگه‌ی 18

١- ده‌وڵه‌تانی ئه‌ندام وه‌ئه‌ستۆی خۆده‌گرن که به ‌مه‌به‌ستی به‌راوردکردن لەلایەن کۆمیتەوە، ڕاپۆرتی هه‌نگاوه‌کانی یاسایی، دادوه‌ریی، کارگێڕیی ‌و هیتر، که بۆ وه‌گه‌ڕخستنی بڕیاره‌کانی ئه‌م په‌یماننامه‌یه په‌سەند کراون و هه‌روه‌ها پێشکه‌وتنه‌کان له‌و بوارانه‌دا، پێشکه‌شی سکرتێری گشتیی بکه‌:

ئا ـ له‌ ماوه‌ی ساڵێکدا دوای بره‌و په‌یداکردنی بۆ ده‌وڵه‌تی دیارییکراو؛

ب ـ دوای ئه‌وه لانی که‌م هه‌رچوارساڵ جارێک و یان هه‌ر کات کۆمیته داوای بکات؛

٢- ڕاپۆڕته‌کان له‌وانه‌یه ئه‌و هۆکار و گیروگرفتانه ده‌ستنیشان بکه‌ن که له‌سه‌ر ڕادەی جێبه‌جێ بوونی به‌ڵێنییه‌کانی ئه‌م په‌یماننامه‌یه کاریگه‌ر ده‌بن.

بڕگه‌ی 19

١- کۆمیته بۆخۆی پێڕه‌وی ناوخۆ بۆ ڕاپه‌ڕاندنی کاره‌کانی په‌سند ده‌کات.

٢- کۆمیته به‌رپرسانی خۆی بۆ ماوه‌ی دوو ساڵ هه‌ڵده‌بژێردرێت.

بڕگه‌ی 20

١- کۆمیته به‌ شێوه‌ی ئاسایی هه‌موو ساڵێک بۆ ماوه‌ی که‌متر له دوو هه‌فته کۆ ده‌بێته‌وه به مه‌به‌ستی به‌راورد کردنیی ئه‌و ڕاپۆرتانه‌ی که به‌پێی بڕگه‌ی ١٨ی ئه‌م په‌یماننامه‌یه پێشکه‌ش کراون.

٢- کۆبوونه‌وه‌کانی ئه‌م کۆمیته‌یه به ‌شێوه‌ی ئاسایی له‌ ناوه‌ندی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان و یان له‌ هه‌ر شوێنێکی له‌باری تر که له‌لایه‌ن کۆمیته‌وه بڕیاری له‌سه‌ر دراوه، به‌ڕێوه‌ ده‌چن.


بڕگه‌ی 21

١- کۆمیته له ‌ڕێگای ئه‌نجومه‌نی ئابووریی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه هه‌موو ساڵێک له‌سه‌ر چالاکییه‌کانی خۆی ڕاپۆرتێک پێشکه‌ش به‌ کۆڕی گشتی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان ده‌کات که‌ ڕه‌نگه پێشنیار و ڕاسپێرییه گشتییه‌کانی له‌سه‌ر بناغه‌ی تاقی کردنه‌وه‌ی ڕاپۆرته‌کان و ئه‌و زانیاریانه‌ی له ‌ده‌وڵه‌تانی ئه‌ندامه‌وه به‌ ده‌ستیان گه‌یشتووه بخاته به‌رده‌میان. ئه‌م پێشنیار و ڕاسپێرییه گشتییانه له‌گه‌ڵ هه‌ر لێکدانه‌وه‌یه‌کی ده‌وڵه‌تانی ئه‌ندام، ئه‌گه‌ر هه‌یان‌ بێ، له ڕاپۆرته‌که‌ی کۆمیته‌دا ده‌گونجێندرێت.

٢- سکرتێری گشتیی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان ڕاپۆرته‌کانی کۆمیته‌ بۆ ئاگاداریی ده‌گه‌یه‌نێته ده‌ستی کۆمیسیۆنی پێگه‌ی ژنان.


بڕگه‌ی 22

دامه‌زراوه پسپۆرییه‌کان ئه‌و مافه‌یان ده‌بێت که به‌ هۆی نوێنه‌رانیانه‌وه له تاوتوێ کردنی به‌ڕێوه‌ چوونی بڕیاره‌کانی ئه‌م په‌یماننامەیە که ده‌که‌وێته قه‌ڵه‌مڕه‌وی چالاکیی ئه‌وانه‌وه، به‌شداری‌بکه‌ن. کۆمیته له‌وانه‌یه بانگهێشتنی ئه‌م دامه‌زراوه پسپۆڕییانه بکات که ڕاپۆرتی خۆیان سه‌باره‌ت به جێبه‌جێ کردنی په‌یماننامه له‌و بوارانه‌دا که ده‌که‌وێته قه‌ڵه‌مڕه‌وی چالاکیی ئه‌وانه‌وه، پێشکه‌ش بکه‌ن.


  به‌شی شه‌شه‌م


بڕگه‌ی 23

هیچ شتێکی ئه‌م په‌یماننامه‌یه کاردانه‌وه‌ی نابێت له‌سه‌ر هه‌ر چه‌شنه بڕیارێک که به شێوه‌یه‌کی به‌رچاو یه‌کسانیی نێوان ژنان و پیاوان به‌ره‌و پێش ده‌بات و له‌وانه‌یه له‌م خاڵانه‌ی خواره‌وه‌دا خۆیان بنوێنن:

ئا – له‌ دانانی یاسای وڵاتێکی ئه‌ندامدا؛ یان

ب – له هه‌ر په‌یماننامه، به‌ڵێننامه و یان ڕێککه‌وتننامه‌یه‌کی نێونه‌ته‌وه‌یی دیکه‌دا که له‌و وڵاتانه به‌ڕێوه ده‌چن.


بڕگه‌ی 24

وڵاتانی ئه‌ندام هه‌ڵگرتنی هه‌موو هه‌نگاوی پێویست له ئاستی نه‌ته‌وه‌ییدا وه‌ئه‌ستۆ ده‌گرن به ‌ئامانجی گه‌یشتن به ‌جێبه‌جێ بوونیی ته‌واوه‌تیی ئه‌و مافانه‌ی له‌م په‌یماننامه‌یه‌دا به ‌ڕ‌‌سمیی ناسراون.


بڕگه‌ی 25

١- ئه‌م په‌یماننامه بۆ مۆرکردن له‌لایه‌ن هه‌موو وڵاتانه‌وه کراوه‌ ده‌بێت.

٢- سکرتێری گشتیی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان وه‌کوو به‌ ئامانه‌تهه‌ڵگری ئه‌م په‌یماننامه‌یه دیاریی ده‌کرێت.

٣- ئه‌م په‌یماننامه‌یه ده‌بێ به ‌شێوه‌یه‌کی یاسایی په‌سەند بکرێت. به‌ڵگه‌نامه‌کانی له‌مه‌ڕ پەسەندکردنی یاسایی له‌ لای سکرتێری گشتیی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان هه‌ڵده‌گیرێن.

٤- ئه‌م په‌یماننامه‌یه ده‌بێ بۆ په‌یوه‌ستبوونی هه‌موو وڵاتان ئاوه‌ڵا بێت. په‌یوه‌ستبوون ئه‌و کاته به‌ ئه‌نجام ده‌گات که به‌ڵگه‌نامه‌یه‌کی په‌یوه‌ستبوون له ‌لای سکرتێری گشتیی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان دابنرێت.


بڕگه‌ی 26

١- هه‌رکام له ده‌وڵه‌تانی ئه‌ندام بۆیان هه‌یه هه‌ر کاتێک بیانهه‌وێت داوای پێداچوونه‌وه‌ی ئه‌م په‌یماننامه‌یه بکه‌ن و بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش ده‌بێت به‌ نووسین داواکه پێشکه‌شی سکرتێری گشتیی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان بکه‌ن.

٢- کۆڕی گشتیی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان ئه‌گه‌ر بە ‌پێویست بزانرێت، بڕیار له‌سه‌ر ئه‌و هه‌نگاوانه ده‌دات که بە گوێره‌ی وه‌ها داواکارییه‌ک ده‌بێ هه‌ڵبگیرێن.

بڕگه‌ی 27

١- ئه‌م په‌یماننامه له سیی‌یه‌مین ڕۆژی دوای ئه‌وه‌ی که بیسته‌مین به‌ڵگه‌نامه‌ی په‌یوه‌ستبوون یان پەسەند کردنی یاسایی له ‌لای سکرتێری گشتیی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان دانرا، بره‌و په‌یدا ده‌کات.

٢- بۆ هه‌ر ده‌وڵه‌تێک که‌ ئه‌م په‌یماننامه‌یه په‌سەند بکات یان پێی په‌یوه‌ست بێت، پاش دانانی بیسته‌مین به‌ڵگه‌نامه‌ی په‌سەند کردن یان په‌یوه‌ستبوون، په‌یماننامه‌که له سیی‌یه‌مین ڕۆژی پاش دانانی به‌ڵگه‌نامه‌که‌ی خۆی له‌سه‌ر په‌یوه‌ستبوون یان په‌سەندکردن، بره‌و په‌یدا ده‌کات.

بڕگه‌ی 28

١- سکرتێری گشتیی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان ده‌قی پارێزنامه‌ی هه‌ر ده‌وڵه‌تێک که له ‌کاتی په‌یوه‌ستبوون یان په‌سەندکردندا دایانناوه، وه‌رده‌گرێت و به ناو هه‌موو ده‌وڵه‌تاندا بڵاوی ده‌کاته‌وه.

٢- پارێزنامه‌یه‌ک که له‌گه‌ڵ ئامانج و مه‌به‌ستی ئه‌م په‌یماننامه‌یه ناکۆک بێت، وه‌رناگیرێت.

٣- پارێزنامه‌کان بۆیان هه‌یه هه‌رده‌م به نووسینی نامه بۆ سکرتێری گشتی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان هه‌ر به‌م مه‌به‌سته وه‌ربگیرێنه‌وه که ئه‌ویش دواتر هه‌موو ده‌وڵه‌تان ئاگادار ده‌کاته‌وه. نامه‌یه‌کی وەها هه‌ر له‌و ڕۆژه‌دا که ‌وه‌رده‌گیرێت، بره‌وی هه‌یه.


بڕگه‌ی 29

١- هه‌ر چه‌شنه ناکۆکییه‌ک له ‌نێوان دوو یان چه‌ند ده‌وڵه‌تی ئه‌ندامدا سه‌باره‌ت به‌ لێکدانه‌وه یان به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌م په‌یماننامه‌، ئه‌گه‌ر له‌ ناوخۆیاندا نه‌کرێت له‌ ڕێگای گفتوگۆوه جێبه‌جێی بکه‌ن، له‌سه‌ر داوای یه‌کێک له ‌لایه‌نه‌کان ده‌درێت به‌ دادوه‌ریی. ئه‌گه‌ر له ‌ماوه‌ی شه‌ش مانگ پاش پێشکه‌ش کردنی داوای دادوه‌ریی لایه‌نه‌کان نه‌توانن له‌سه‌ر ڕێکخستنیی دادوه‌رییه‌که ڕێک بکه‌ون، هه‌ر کام له‌و لایه‌نانه بۆیان هه‌یه کێشه‌که‌ ببنه‌نه لای دیوانی دادوه‌ریی نێونه‌ته‌وه‌یی به داخوازییه‌ک که له‌گه‌ڵ په‌یڕه‌وی ناوخۆی ئه‌و دیوانه‌دا بگونجێت.

٢- هه‌ر ده‌وڵه‌تێکی ئه‌ندام بۆی هه‌یه له‌ کاتی مۆرکردن یان پەسەندکردنی ئه‌م په‌یماننامه‌یه‌دا ‌و یان په‌یوه‌ستبوونی ڕابگه‌یه‌نێت که نیازی نییه خۆی پابه‌ند بکات به به‌ندی یه‌که‌می ئه‌م بڕگه‌وه. ده‌وڵه‌تانی دیکه‌ی ئه‌ندام بۆیان هه‌یه له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تێکدا که خۆی به‌م چه‌شنه پاراستووه، پابه‌ند نه‌بن به ‌به‌ندی یه‌که‌می ئه‌م بڕگه‌یه‌وه.

٣- هه‌ر ده‌وڵه‌تێکی ئه‌ندام که خۆی له‌ به‌ندی ٢ی ئه‌م بڕگه‌یه پاراستووه، بۆی هه‌یه هه‌ر کاتێک بیهه‌وێت به ‌نووسین بۆ سکرتێری گشتیی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان ئه‌م پابه‌ند نه‌بوونه‌ی خۆی وه‌ربگرێته‌وه.


بڕگه‌ی 30 

ئه‌م په‌یماننامه‌یه، که ده‌قی وه‌رگێڕانی عه‌ره‌بیی، چینیی، ئینگلیزیی، فه‌رانسە، ڕووسیی و سپانیایی‌یه‌که‌شی هه‌ر به‌و ئه‌ندازه‌یه جێگای متمانه‌ن، له ‌لای سکرتێری گشتیی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان هه‌ڵده‌گیرێت.


¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤